‘Gözlü Körlerden Sakınırım’
Kütüphanelerimizde asırlar içinde derlenerek yazıya dökülmüş birçok latife mecmuası vardır. Bazıları meclislerde okunup tebessüm edilsin diye, bazıları da sultanları eğlendirmek için kaleme alınmıştır. Eğlenmek derken, daima söylediğimiz gibi, her bir latife aslında birçok hikmet barındırır. Aynı zamanda bazı latifeleri anlamak için söz erbabı olmak da lazımdır. Yani alelâde sözler değildir.
Latife mecmualarının bazıları çarşı pazarın, halkın ahvalini sultana bildirmek için kaleme alınmış, bundan dolayı da halkın dilinde dolaşan türlü latifeler esere kaydedilmiştir. Dolayısıyla her biri yazıldığı dönemin sohbet meclisleri ve mevzuları hakkında belli ölçüde malumat verir.
Latife derleyenler arasında âlimler, velî zatlar, şairler ve vezirler gibi muhtelif kimseler vardır. Bunlardan biri de büyük divan şairlerimizden Fehîm-i Kadîm’dir (v. 1057/1647).
İçinde seksenden fazla latifenin bulunduğu Tercüme-i Letâyif-i Kibâr-ı Kümmelîn adlı eser, bir kısmı daha evvelki kitaplardan iktibas, bazıları da kendi şahit oldukları yahut duyduklarıdır. Bu mecmuadan özellikle kısa fakat hikmetli birkaç latifeyi okuyalım:
Bir gün, Behlül-i Dânâ hazretlerine sordular: “Basra’da kaç divane vardır?”
O düşünmeden cevap verdi: “Divaneler sayısızdır, fakat akıllılar sayılıdır!”
*****
Bir âmâ geceleri fener yakardı. Bunun sırrını ona sordular. O da “Gözlü körlerden sakınırım.” dedi.
*****
Bir kambura sordular: “Sen diğer insanlar gibi mi olmak istersin, yoksa diğer insanlar da senin gibi mi olsun?”
Kambur cevap verdi: “Diğer insanlar benim gibi olsun. Bu kadar zamandan beri ben onları seyredemezdim, onlar beni seyrederlerdi. Ben de onlara biraz ibret nazarıyla bakayım!”
*****
Arabînin biri bir devesini kaybetmişti. Feryad ederek bağırıyordu: “Her kim benim devemi bulursa, iki deve vereyim.”
Dediler ki; “Ya o deveyi başkasına vereceğine kendine kalsa olmaz mıydı?”
Arabî cevap verdi: “Bulmada olan zevki siz bilseydini deve değil can verirdiniz.”
*****
